« Era vielh coma chamin quel òme! »

« Mas car trop pogei contra mont »
B.d.V.

LA VIA DAUS METAUS ( Tres mila ans de transoccitana )
(Paregut dins la CLAU LEMOSINA)

Una rota traucha lo païs lemosin dau nord-oeste devers lo sud-este ( de Rechoart d’aicia Argentat ). Quo es una partida de la via que junhava la Bretanha a la Provença e l’Espanha . Quela via d’avant l’ocupacion romana era subretot utilisada per menar los metaus entre quelas regions .
De l’Armorija ( estam ), en tut passar per las minas d’aur daus ranvers de Sent Iries en Lemosin e La Cevena ( plomb ), a la mar Miegterrana, era una via magera de l’espaci protoistoric .
D’avant de contunhar nos chau destriar las doas vias de l’epoca antica :
-D’en prumier la via gallesa dicha « interfluve »; quo es una rota sus las nautors ; om pot l’i passar en totas sasons ( pas de gaulhassons ni mai de névia ) sus la linha de cresta.
Dins la toponomïa occitana tornem trobar soventas vetz lo nom de « poja »
( pujar-montar ).Queu mot ven dau latin « podium » qui se-mesme ven dau grec « podion » ( pè,nautor ).A balhat maitot en Occitania « Puech,Pog,Poget...» e « Puy » en occitan francisat.
- La segonda qu’arrieba cronologicament après, quo es la via romana tradicionala que vai tot drech per « monts e per vaus »: una via ben domda mas qu’a mestier d’èsser empeirada e ben adobada per ‘nar dins las molieras de fons de las valadas.
Se ’pela per aici « estrada » o « chauçada ». Present sovent dins la toponimïa, e enquera empluiat dins la lenga de la Montanha, «estrada» que ven dau latin «strata», vou dire : liech de peiras.
La «Chauçada» es la broa de terra per comblar los cros o per los viradis : tornem trobar quela eidéia dins l’expression «chauçar las pompiras,las mongetas...».
Laidonc, la via dau metaus es una via de poja, que chamina lo mai sovent possible sus la cresta daus puegs e que davala solament per trascimar una aiga ( granda aiga o ribieira ), per necessitat ! ( Sus 900 quilometres la via traucha non mas ’na cinquantena de ribieiras ). Las chauçadas romanas que venen après, an crosat quelas vias o tornat empluiar un troç de la via.
L’estrada d’Augustonemetum ( Clarmont ) a Midiolanum Santonum ( Saintes ) en tut passar per Augustoritum ( Limotges ) crosa la via a Cassinomagus ( Chassanon ) en Lemosin onte se troben los termes gallo-romans plan coneguts ( quo es d’enquera d’en pes e bian conservat ).
L’autra chauçada relija Lugdunum ( Lyon ) a Burdigala ( Bordeu ) e en Corresa correspond a la nacionala 89. Quo es interessant de veire que lo viaduc de l’autostrada 89 passara la Corresa au mesme endrech que la via romana quauques 2 millenaris d’avant. Om troba maitot a la capforcha de doas vias, daus termes e daus temples ; qu’es Tintinhac, site mens conservat, esbolhat subretot per los chavaments daus segles passats.Au debas de la Poja, se campa la mota castrala dau chasteu d’Arnaud, rasis la via romana que davala ves la Corresa.
En Lemosin,laidonc, apres Chassanon, la via passa a Chasluç, contunha devers lo chasteu daus Cars, e arrieba au Chaslard - priorat - onte las minas d’aur son d’enquera en expleitation au jorn d’auei. En Corresa, passa ad’ Usercha - abadia -, Rocha de Vic - oppidum puei repaire au XII° - Montceu/Dordonha - oppidum dau Pueg dau Torn - per laissar lo Lemosin en direccion de Rodes e Marselha.
Podem remarcar que las ciutats romanas se troben a l’escart de la poja tot parier que los pitits vilatges d’origina gallo-romana. La rota menava pas totjorn de bravas gents, queraque !
Se troba sus quela via subretot dau « mobilier » iberique e marsilhes d’avant la conquesta romana, que monstra que los eschamges se fasian avant l’Emperi. Quo era la via la mai corta per anar de la Bretanha a la Provença.
A la fin de la civilisacion gallo-romana, la chauçada romana, qu’a mestier d’èsser adobada sovent, se ‘bismava e las gents de l’Atge Mejan torneren empruntar quelas vias de poja.
La via dau metaus rend possible aitau la creacion de las vicararias carolingianas ( Navas, Selhac, Libersac...) e comunautats religiosas ( St Iries,Usercha,Tula...) en tut favorisar los desplaçaments de las gents religiosas e militaris e daus trobadors segur! Podem imaginar sens nos gaire trompar, Gaucelm Faidit,per partir a la crosada,chaminar sus quela via,d’aqui d’aiciant’a la mar! Quo balha de comprener, maitot, la preséncia de sents bretons dins lo ranvers lemosin; per exemple, St Clar, evesque de Nantes, balhet son nom a l’un dau set tuquets de Tula.
Uei, en Corresa,om pot chaminar aisidament sus quela rota d’Espartinhac a Tula en tut passar per Chamboliva, Selhac e Tintinhac. En partir dau dolmen ( poste d’agachon de la Vesera ) d’aiçanta au cementèri dau Pueg St Clar, de chade costat de la rota, lo pais davala e om pot soschar aitau, a tres mila ans d’istoria dau pais lemosin.

Ivon Balès

Per se rensenhar:

-J.M.Desbordes: «Un ancien itinéraire de longs parcours entre Armorique et Méditerranée»
Trabalhs d’Arqueologïa lemosina 1982 ( Associacion de las Antiquitats istoricas dau Lemosin ).
-Atlas du Limousin. Pulim ( an jamai agut auvit parlar de l’occitan en Lemosin ! La sciéncia ( silenci ) au servici dau poder...)
-J. Nouaillac: Istoria dau Lemosin. Lemouzi.

ccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccc

(Novela pareguda dins la 'Clau Lemosina')

“ En este mundo traidor
Nada es vertad ni mentira
Todo depende del color del cristal
Con que se mira ”

CHAMIN DE VITA

Un ser, fuguei convidat a minjar coma los amics a l’alberja “ Lo Dolmen ” d’Espartinhac. Aviám pron begut, minjat, chantat e ieu, commençava d’aver un pitit còp dins l’ala ; laidonc, me prenguet l’enveja de tombar l’aiga e sautei defòra onte una brava luna redonda raiava bravament.
Quò me bailet l’idéia de anar d’aiçanta au Dolmen a costat de la Vesera, sus sa mòta que pensava me reviscolar un pauc : totas las clòchas dau ’nivers campanavon dins ma testa. M’enchaminava tranquiladament que la nhòla dau cròs normand m’empeschava de prener paur.
La luna redonda bailava un lum a se creire en plena jornada, mas erám pas en genier, adonc i aviá pas de dangier de trobar lo leberon dins lo país. En arribar sus la mòta me conhei dins lo dolmen, e emb lo vonvonament de l’aiga de la Vesera, aguei pas mestier de “Som Som” per m’endurmir. Òme de Cròs Manhon dins mon cròs minhon, duermiá coma un enfanton tut en borlar lo picanpan de la serada. Fuguei desrevelhat per un estuflament estranh que me faguet tundir mas aurelhas. Me semblava qu’aviá desjà auvir quel aer en quauqu’un luec. Mas... òc-es ! Quo era “ la Lauveta ” ! Quò contunhet a tralala, mas d’una votz un pauc sadolarda. En tut chantar, lo tipe venguet tombar l’aiga contra la peira dau Dolmen. Ten! Me pensava ; un daus convidats aviá agut la mesma idéia que ieu... Una votz uflada, còp sec, petet de l’autre costat dau gabion.
«- Adiu, senher Uc, vòles beleu far frotjar las peiras coma l’amor de vòstra dòmna Eilis ?
- Gaulcem, dises màs de la conarias coma de costuma ! »
A ! pitit, era estonat ! Era tombat dins un juec de ròtle e per ma fe, los golhats fasián dins los trobadors. Me traiguei tot doçament de l’agachon per pas treblar los dos tipes. A ! Oc-es ! Trobei dos garçs abilhats a la medievala, trapats a se borrar sus l’espanla.
Defòra quo era griselard ; aviá l’impression d’esser dins de la borra de coton . Mos dos galhards me vesien pas que batalhavon virats vers Userça. Subran, auvei una bramada que respondet dins tot lo cròs de la valada :
« Un partiment ! Uc, un partiment ! mas quo es LO partiment ..! »
M’appreimei dolçament de dos falords, e començei de trobar que i aviá quauqua ren que trucava dins l’afar. A ! pitit ! Eron de las tòrnas benleu ! Quò me faguet chause los amics.
L' escop dau segle ! Anava interviovar Gaucelm Faidit e Uc de la Bachalariá. Mas non, podiá los manhar tots dos ; eron mas de las mariòtas que fasien un cinemà totjorn tornat començat. Los dos manequins contunhava lor istòria sens ren chamnhar, ad vitam eternam beleu !
Fasien p’un piau cas de ieu ! E ben, anava segre aquilhs dos simulacres e veiriám be.
Parei l’aurelha per mielhs auvir lors maniganças.
«- Mon pitit Uguet, visa quela rota que ven daus bretons d’aiçanta a la mar. Que ne’n pensas ?
- Quo es una brava rota, e pas luenh d’aqui nòstre vielh companh Arnaud nos bailará una brava golada.
- Qu’un te parla de golada ! Auves ! La via de la vita es un chamin desjà endralhat que podem ren chamnhar o pusleu a tots moments podem decidar de la rota e daus eveniments...
Veici lo partiment qu’ anem far. D’a fuòc vers Tintinhac ..!
E ben ! Quò era pas possible ! Fasiá dins la filosofia Nio Aigte. Aviá remarcat maitot que platussaven pas en lemosin dau temps que Berta fialava. Bast ! Aviá pas achabat de ne’n veire. Anava me permenar coma mos dos amics. E chaminerám tot tres suau sur la viá, ieu, en parar l’aurelha per mielhs segre lor parladis.
«- Amic Gaulcem, te dise que lo chamin es tot traçat e qu’avem màs a seguir la destinada donada per los lunons que veses amont-naut.
- Senher Uc, Diu nos bailet la libertat de chausir entre lo ben e lo mau e a chada capforcha de la via, podem tirar a drecha o a man mança. »
Justament ! arribavám au crosament dau Pueg de las Forchas e un tipe nos esperava, sietat sus una grossa peira. Miladiu ! Aviá oblidat ma pola negra ! Un Diable banut aus pes de bocaraud se botet d’en pes e saludet, en se clinar, los dos trobadors.
«- Los bogres dison que, ieu, sus terra, contròlle los dos tròç de la viá, mas tot-parier per ‘nar a Tintinhac, qu’es a drecha...» e lo Cifer levet la coá dins n’esluciada d’infern.
«- En Gaucelm veses ben que sem oblijat de ‘nar a drecha se volem tuar nostra pepida ; la vita es ben traçada...
- Tot los chamins menon a Tintinhac, mas as rason, prenem l’ escorciera ; mas, totparier, quo es ieu que decide ! »
Per mon arma, qu’era pus brave que lo cinemà ! Mas quo me’n bailava de pensar a quela istòria de destinada e de chamin... N’i aviá màs de tombar l’aiga per se far embarcar dins queu micamaca onte sabiá pas si ieu menava o si era menat.
Còp sec, troberám dos pelegrins que eron a batalhar vigorosament au mitan de la viá.
« -Senhor, quela rota que mena a Sent Jaume balha segur las claus dau paradis tut en desliurar de lors chadenas los que la seguon.
-Mas, mon brave Peire, La Tutela d’a Tula pot d’enquera nos revirar e en luec de nos endralhar vers l’apòstre, nos menar a la mar chas los pagans. Qu’un destriá la bona viá ?»
Mos dos companhons eron p’un piau esbaubits de veire lo Bon Diu coma son disciple a platussar au mitan de la rota.
« -Veses amic Gaucelm, n’i a màs de contunhar la rota per aribar au paradis.
-Mas, podem trascimar la Corresa per anar chas los Sarrasins o seguir l’aiga vers la Galicia e son champ d’estialas. Avem mestier de l’ajuda de nòstres angels gardians per trobar la bona viá.
Ieu, levei lo chap per visar dins lo ciau lo chamin de Sent jaume, nòstra galaxia que esblandejava dins la nuech. Tot era negre a l’entorn de nos ! Era a visar coma mos dos trobadors que los dos pelegrins avien disparegut. La viá dau ciau e la viá de la terra se junhaven benleu a l’origina dau monde.
Uc tornet prener la paraula, esbeluiat per l’espectacle:
« -La man de Diu nos mena dins la bona direccion, n’i a màs de chaminar sus la rota...»
- Una Petada Bela* e desmerdatz vos, ço ditz lo bon Diu ! Sem liures de nos despatolhar dins quela fanha. Anem ! Achabem de ‘ribar chas l’amic Arnaud. »
Prenguerám la davalada en direcion de la tor d’a Tintinhac que se jucava sus sa mòta en debas de la rota. A l’entrada dau chasteu, nos esperava un chause bisard que parpalhejava e chiulava. Viguerei que quo era una espeça de machina de jogar o pusleu un jucsbòsque emb de las inscripcions dessur : “Per escotar un chant d’Arnaud de Tintinhac, botatz un euro dins la fenda”. Còp sec, Gaucelm bailet una borrada sus la machina que se botet a tornar dire sens se plantar : “Cel de Tintinhac se merceja... Cel de Tintinhac se merceja...”
“Cel de Tintinhac...Tac tac tactactac tac tactac...” Lo pestelament dau picatar resona dins ma testa e lo solelh ralha tras las fuelhas e m’esblausis per moment. Sei tornat sus terra : dins lo Dolmen lo chap me dòl e lo chamin m’espera per contunhar sens coneitre lo jutjament dau partiment. Anem ! Adissiatz mos companhons e bona rota !
“Via ! sus ! Que vei lo jorn venir apres l’alba”

Ivon Balès

*en francés : “Big Bang”

cccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccc

TEXTES MEDIEVAUS

Cartulari de Bossac (senhor de Tuela) secles XIII, XIV e XV
*Achiu despartementau de la Corresa a Tula (19)

Textes establi per Bernard Gane (1975/1976)
*Biblioteca Universitari de Limòtges

Extrachs que tocan Chamboliva, dins la grafia dau cartulari :

1278

'Item y a una letra de l'evesque de Lemòtges, senhada per ES, contenen que Peyre de Foianet reconoc a tener de Guilhem de Bossac lo mas de Foianet de la parròfia de Chamboliva am sas pertenensas ;
Item Peyre dal Borc reconosc a tener del dich Guilhem lo mas dal Borc de la parròfia de Saint-Gal am sas pertenensas ;
Item Steve daus Plas lo mas daus Plas de la parròfia de Saint-Marsal am sas pertenensas ; (…)
Donat l'an MCCLXXVIII'

1340

'Item y a I estrumen, senhat per 10, contenen que los tenenciers deus mas de Chaslhac e de la Rua reconogro esser hòmes levans e coygans e justiciables e talhables e esplectables per volontat de mossen Guilhem de Tornamira e de Bernar Fochier, chavaliers, egualmen e comunamen, tan de l'un coma de l'autre, per causa deus ditz mas de Chaslhac e de la Rua.
Donat l'an MCCCXL'

1398

Item y a estrumen, senhat per FM, contenen que lo noble Guilhem de Bossac arrendoet a Peyre dal Boyssó de la parròfia de Chamboliva e Almòs de Foianet, sa molher, lo mas de Foianet de la dicha parròfia, moven del fiòu e de dreche senhoriá del dich nòble Guilhem, cofrontan am lo mas de la Vinha d'una part e lo mas de Chalau d'autra, am la renda que s'en sec, sò es assaber V sestiers de fromen e V sestiers de segle e C sòls e VI galinas, paiador lo blat en meyssó e las galinas a Nadal e los C sòls XXV sòls a Nadal e XXV sòls a Paschas e XXV sòls a la Saint-Johan e XXV sòls a la Saint-Michel, e per talha en IIII cas : per noela chavaleyriá, per anar otra mar, per filhas maridar, per captivitat de son còrs ; e per I boyer am I parelh de beòus am charriòl per vinada, tot per la forma e manieyra que es acostumat a far en la chastelaniá de Belmon ; e lo dich Peyre e Amòs reconogro esser hòmes levans e coygans, talhables eus ditz IIII cas, segon la costuma de sus dicha, del dich Guilhem, e lo reconogro esser senhor direc, fioudal e propitari ; e lo vistir e desvistir se aperté a lhuy ; e lhi reconogro a dever la renda de sus dicha paiadoyra eus termes de sus ditz, talhas e vinada coma de sus es dich.
Donat l'an MCCCLXXXXVIII'